Kennisbank R&S Communications: uitleg en antwoorden over portofoons

Wat is een ATEX-portofoon en wanneer heb je die nodig?

Uitleg over zones, de markering II 2G en de keuze van toestel en accessoires.

Kort antwoord: een ATEX-portofoon is zo gebouwd dat hij geen vonk of hete plek kan veroorzaken in een ruimte waar gas, damp of stof kan ontploffen. Je hebt er een nodig zodra je werkplek in een ATEX-zone ligt. Voor zone 1 en 21 kies je minimaal categorie 2, herkenbaar aan II 2G (gas) en II 2D (stof).

Wat is een ATEX-portofoon?

ATEX staat voor atmosphères explosibles: ruimtes waar een explosief mengsel van lucht met gas, damp, nevel of stof kan ontstaan. Denk aan een raffinaderij, een tankopslag, een chemische fabriek, een verfspuiterij, een meelfabriek of een silo met graan of houtstof.

Een gewone portofoon heeft een accu, een printplaat en knoppen die bij een storing een kleine vonk of een warm oppervlak kunnen geven. In een normale ruimte is dat geen probleem. In een explosieve omgeving kan het genoeg zijn om een ontploffing te veroorzaken. Een ATEX-portofoon is daarom zo ontworpen dat de energie in het toestel altijd te laag blijft om iets te ontsteken, ook als er iets mis gaat. Dat heet intrinsieke veiligheid, op de markering te herkennen aan “Ex ib” of “Ex ia”.

Een ATEX-portofoon mag alleen verkocht worden met een ATEX-certificaat volgens de Europese richtlijn 2014/34/EU. In Nederland is dat geregeld in het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016.

Wanneer heb je een ATEX-portofoon nodig?

Of je een ATEX-portofoon nodig hebt, bepaal je niet zelf op gevoel. Als werkgever ben je verplicht om de explosierisico’s in kaart te brengen en je bedrijf in zones in te delen. Dat leg je vast in een explosieveiligheidsdocument, dat onderdeel is van je RI&E (Arbeidsomstandighedenbesluit, artikel 3.5c). Elke plek met explosiegevaar krijgt een waarschuwingsbord.

Die zone-indeling vertelt je precies welke apparatuur je mag meenemen:

Zone (gas / stof)Wanneer is er een explosieve atmosfeer?VoorbeeldMinimale ATEX-categorie
Zone 0 / zone 20Voortdurend, langdurig of vaakBinnenin een tank of siloCategorie 1 (1G / 1D)
Zone 1 / zone 21Af en toe, bij normaal bedrijfRond vulpunten en pompenCategorie 2 (2G / 2D)
Zone 2 / zone 22Normaal niet, en dan maar kortRondom zone 1, bij een lekkageCategorie 3 (3G / 3D)

Een toestel uit een hogere categorie mag altijd in een lichtere zone. Een portofoon met categorie 2 kun je dus gebruiken in zone 1 en 2 (gas) en zone 21 en 22 (stof). Portofoons voor zone 0 en 20 zijn er nauwelijks: daar werk je zelden met een portofoon in de hand.

Ook als je zelf niet in de zone werkt, kan het nodig zijn. Een monteur van een extern bedrijf, een BHV’er die bij een melding het terrein op moet of een beveiliger die zijn ronde loopt, komt net zo goed in de zone. Vraag bij het bedrijf waar je werkt dus altijd naar de zonekaart.

Zo lees je de ATEX-markering

Op elke ATEX-portofoon staat een markering. Die ziet er ingewikkeld uit, maar je hoeft maar een paar onderdelen te kennen. Een veelvoorkomend voorbeeld:

II 2G Ex ib IIC T4 Gb

  • II = voor gebruik bovengronds (groep I is voor mijnbouw).
  • 2G = categorie 2, voor gas. Geschikt voor zone 1 en 2. Staat er 2D, dan is het toestel ook goedgekeurd voor stof (zone 21 en 22).
  • Ex ib = de beveiligingsmethode: intrinsiek veilig.
  • IIC = de gasgroep. IIA is de lichtste groep (bijvoorbeeld propaan), IIC de zwaarste (waterstof en acetyleen). Een toestel met IIC mag ook in IIA en IIB.
  • T4 = de temperatuurklasse. Het oppervlak van het toestel wordt nooit warmer dan 135 °C. De gassen op jouw locatie moeten een hogere ontstekingstemperatuur hebben.
  • Gb = het beschermingsniveau, hier passend bij zone 1.

Check bij de veiligheidskundige van de locatie welke gasgroep en temperatuurklasse er gelden. Kies bij twijfel IIC: die dekt alle gasgroepen.

Waar let je op bij de keuze?

Een ATEX-portofoon kies je eerst op de juiste markering en daarna pas op functies. Loop deze punten langs:

  • Markering passend bij je zone: categorie, gasgroep en temperatuurklasse moeten kloppen met je explosieveiligheidsdocument. Werk je ook met stof, dan heb je ook de D-markering nodig.
  • Alleen ATEX-accessoires: de goedkeuring geldt voor het toestel met de accu, het oortje, de antenne en de clip die op het certificaat staan. Een gewone accu of een gewone headset op een ATEX-toestel maakt het geheel onveilig. Laad accu’s alleen buiten de zone. Welke soorten oortjes en headsets er zijn, lees je in Welk oortje of headset kies je bij je portofoon? In de zone kies je daaruit alleen de ATEX-versies.
  • Hetzelfde systeem als de rest: een ATEX-portofoon moet kunnen praten met de gewone toestellen op het terrein. Werkt je bedrijf met DMR, kies dan een DMR-toestel zoals de Motorola R7Ex. Werk je op een TETRA-netwerk, dan kijk je naar een TETRA-toestel zoals de Motorola MTP8550Ex. Het verschil tussen de technieken lees je in Wat is het verschil tussen DMR, analoog en TETRA?
  • Hard geluid: in een fabriek is het lawaaiig. De R7Ex heeft volgens Motorola een luidspreker van 2,5 watt die tot 108 phon haalt.
  • Alleen werken en noodknop: wie alleen in een installatie werkt, heeft baat bij een noodknop en een functie die alarm slaat als iemand valt of niet meer beweegt. De R7Ex en de MTP8550Ex hebben allebei een noodknop. Voor de BHV-ploeg op je terrein lees je meer in Welke portofoons zijn geschikt voor BHV?
  • Stof en water: de R7Ex heeft IP66 en IP68, de MTP8550Ex IP66 en IP67. Dat is ruim voldoende voor buitenwerk op een terrein.
  • Bereik: tussen leidingen, tanks en staal valt het signaal sneller weg. Op een groot terrein heb je vaak een repeater nodig. Zie Wat is een repeater en wanneer heb je er een nodig?

Praktijkvoorbeeld: tankopslag met een onderhoudsstop

Een tankopslag in de haven plant een onderhoudsstop van twee weken. Het eigen team van 12 operators werkt al met DMR-portofoons. Tijdens de stop komen er 25 monteurs van drie aannemers bij, die onder meer rond de vulpunten (zone 1) en bij de pompen werken.

De aanpak:

  1. De veiligheidskundige van de terminal bevestigt de zones en de gasgroep. Er wordt met benzine en andere brandstoffen gewerkt, dus IIA zou volstaan, maar het bedrijf kiest voor IIC zodat de toestellen ook later overal inzetbaar zijn.
  2. Alleen wie in de zones komt, krijgt een ATEX-portofoon. Dat zijn 18 van de 37 mensen. De anderen werken in de werkplaats en het kantoor en krijgen een gewone DMR-portofoon.
  3. Alle toestellen worden geprogrammeerd op hetzelfde DMR-systeem, met een eigen kanaal per aannemer en één kanaal voor de leiding van de stop.
  4. Accu’s worden geladen in het kantoorgebouw, buiten de zones. Elke ATEX-portofoon krijgt een tweede ATEX-accu.
  5. Voor de stop wordt getest of er verbinding is tussen de tanks en de pomphuizen. In de verste hoek is dat niet zo, dus komt er een repeater bij.

Hoe R&S je helpt

Twijfel je welke ATEX-portofoon bij jouw zones past, of hoe je ATEX-toestellen laat samenwerken met je bestaande portofoons? Bel ons op 088-7710177 of doe de keuzehulp. Neem je zonekaart of de gegevens uit je explosieveiligheidsdocument mee, dan adviseren we op de juiste markering. In de webshop vind je ons assortiment.

Wil je eerst testen of de toestellen op jouw terrein goed werken? Bel ons dan even voor een kosteloze proefplaatsing. We streven ernaar de toestellen binnen 24 uur te verzenden. Je test een weekend tot een week op je eigen locatie, en werkt het niet, dan kost het je niets. Wij programmeren de toestellen vooraf, zodat ze direct met je bestaande systeem kunnen praten.

Heb je tijdelijk extra toestellen nodig, bijvoorbeeld voor een onderhoudsstop? Vraag dan een offerte aan via het huuraanvraagformulier. Of huren of kopen voor jou slimmer is, lees je in Portofoons huren of kopen: wat is slimmer?

Veelgestelde vragen

Mag ik een gewone portofoon gebruiken in een ATEX-zone?

Nee. In een ATEX-zone mag je alleen apparatuur gebruiken met een ATEX-certificaat dat past bij de zone. Een gewone portofoon kan bij een storing een vonk of een heet oppervlak geven.

Welke ATEX-portofoon heb ik nodig voor zone 1?

Een toestel met minimaal categorie 2 voor gas, herkenbaar aan 2G in de markering. Controleer daarnaast of de gasgroep (bijvoorbeeld IIC) en de temperatuurklasse (bijvoorbeeld T4) passen bij de stoffen op jouw locatie.

Mag ik een gewoon oortje of een andere accu op een ATEX-portofoon gebruiken?

Nee. De goedkeuring geldt alleen met de accu’s en accessoires die op het certificaat van het toestel staan. Met andere onderdelen is het toestel niet meer explosieveilig.

Kan een ATEX-portofoon praten met gewone portofoons?

Ja, als ze hetzelfde systeem gebruiken. Een DMR-ATEX-portofoon praat met gewone DMR-toestellen en een TETRA-ATEX-portofoon met gewone TETRA-toestellen, mits ze op dezelfde kanalen of groepen zijn geprogrammeerd.

Wie bepaalt in welke zone ik werk?

De werkgever of eigenaar van de locatie. Die legt de zones vast in het explosieveiligheidsdocument, dat onderdeel is van de RI&E. Vraag daar naar de zonekaart voordat je toestellen kiest.

Meer in de kennisbank

Winkelwagen